Online first
Bieżący numer
O czasopiśmie
Archiwum
Polityka etyki publikacyjnej
System antyplagiatowy
Instrukcje dla Autorów
Instrukcje dla Recenzentów
Rada Redakcyjna
Bazy indeksacyjne
Komitet Redakcyjny
Recenzenci
2025
2024
2023
2022
2021
2020
2019
2018
Kontakt
Klauzula przetwarzania danych osobowych (RODO)
PRACA POGLĄDOWA
Wpływ zmian klimatu na epidemiologię kleszczowego zapalenia mózgu w Europie: przegląd narracyjny
1
7 Szpital Marynarki Wojennej z Przychodnią Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Imienia Kontradmirała Profesora Wiesława Łasińskiego w Gdańsku
2
Szpital Kliniczny Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji z Warmińsko–Mazurskim Centrum Onkologii w Olsztynie
3
Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Olsztynie
4
Uniwersyteckie Centrum Kliniczne w Gdańsku
5
Szpital Miejski w Zabrzu
Autor do korespondencji
Julia Maria Kuczkowska
7 Szpital Marynarki Wojennej z Przychodnią Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Imienia Kontradmirała Profesora Wiesława Łasińskiego w Gdańsku, 7 Szpital Marynarki Wojennej z Przychodnią Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Imienia Kontradmirała Profesora Wiesława Łasińskiego w Gdańsku
7 Szpital Marynarki Wojennej z Przychodnią Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Imienia Kontradmirała Profesora Wiesława Łasińskiego w Gdańsku, 7 Szpital Marynarki Wojennej z Przychodnią Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Imienia Kontradmirała Profesora Wiesława Łasińskiego w Gdańsku
SŁOWA KLUCZOWE
zmiany klimatuIxodes ricinuskleszczowe zapalenie mózguOne Healthtransmisja przez współżerowaniemodelowanie predykcyjne
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Wprowadzenie i cel:
Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to choroba wirusowa wywoływana przez Flaviwirusy, przenoszona głównie przez kleszcze z gatunku Ixodes ricinus. W Europie rośnie zapadalność na tę chorobę i jej zasięg geograficzny. Celem pracy jest ocena dowodów dotyczących wpływu zmian klimatu na epidemiologię KZM w ujęciu One Health, biorącym pod uwagę wektory, żywicieli, środowisko oraz ludzkie zachowania. Szczególną uwagę zwrócono na sytuację w Polsce.
Opis stanu wiedzy:
Wzrost temperatur przedłuża sumę temperatur efektywnych, przyśpieszając rozwój kleszczy oraz wydłużając ich aktywność. Łagodniejsze zimy zmniejszają śmiertelność kleszczy podczas diapauzy, a deficyt wilgotności wpływa na regionalne ryzyko ich wysychania. Najważniejszym mechanizmem amplifikacji wirusa jest niewiremiczna transmisja podczas współżerowania. Proces ten opisuje przenoszenie wirusa przez zakażone nimfy do larw na tym samym żywicielu. Zależy także od synchronizacji stadiów rozwojowych kleszczy, kształtowanej przez temperaturę. Łącznie czynniki te sprzyjają ekspansji zasięgu Ixodes ricinus na wyższe szerokości i wysokości geograficzne, jak i do powstawania nowych ognisk endemicznych. Zachorowalność w Polsce wzrosła z 265 przypadków w 2019 roku do 805 w 2024 roku, przy utrzymującej się niskiej wyszczepialności. Modele ryzyka oparte na uczeniu maszy nowym, pomagające identyfikować nowe ogniska oraz analizy efektywności kosztowej, potwierdzają zasadność szczepień nawet przy zapadalności poniżej progu WHO.
Podsumowanie:
Zmiana klimatu jest istotnym, lecz nie jedynym czynnikiem napędzającym KZM, należy bowiem uwzględnić również ludzkie zachowania, użytkowanie gruntów i ekologię żywicieli. Obecne priorytety zapobiegania ekspansji kleszczowego zapalenia mózgu to wzrost wyszczepialności, wzmocnienie zintegrowanego nadzoru oraz wdrażanie map predykcyjnych uwzględniających dane klimatyczne w skali Europy.
Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to choroba wirusowa wywoływana przez Flaviwirusy, przenoszona głównie przez kleszcze z gatunku Ixodes ricinus. W Europie rośnie zapadalność na tę chorobę i jej zasięg geograficzny. Celem pracy jest ocena dowodów dotyczących wpływu zmian klimatu na epidemiologię KZM w ujęciu One Health, biorącym pod uwagę wektory, żywicieli, środowisko oraz ludzkie zachowania. Szczególną uwagę zwrócono na sytuację w Polsce.
Opis stanu wiedzy:
Wzrost temperatur przedłuża sumę temperatur efektywnych, przyśpieszając rozwój kleszczy oraz wydłużając ich aktywność. Łagodniejsze zimy zmniejszają śmiertelność kleszczy podczas diapauzy, a deficyt wilgotności wpływa na regionalne ryzyko ich wysychania. Najważniejszym mechanizmem amplifikacji wirusa jest niewiremiczna transmisja podczas współżerowania. Proces ten opisuje przenoszenie wirusa przez zakażone nimfy do larw na tym samym żywicielu. Zależy także od synchronizacji stadiów rozwojowych kleszczy, kształtowanej przez temperaturę. Łącznie czynniki te sprzyjają ekspansji zasięgu Ixodes ricinus na wyższe szerokości i wysokości geograficzne, jak i do powstawania nowych ognisk endemicznych. Zachorowalność w Polsce wzrosła z 265 przypadków w 2019 roku do 805 w 2024 roku, przy utrzymującej się niskiej wyszczepialności. Modele ryzyka oparte na uczeniu maszy nowym, pomagające identyfikować nowe ogniska oraz analizy efektywności kosztowej, potwierdzają zasadność szczepień nawet przy zapadalności poniżej progu WHO.
Podsumowanie:
Zmiana klimatu jest istotnym, lecz nie jedynym czynnikiem napędzającym KZM, należy bowiem uwzględnić również ludzkie zachowania, użytkowanie gruntów i ekologię żywicieli. Obecne priorytety zapobiegania ekspansji kleszczowego zapalenia mózgu to wzrost wyszczepialności, wzmocnienie zintegrowanego nadzoru oraz wdrażanie map predykcyjnych uwzględniających dane klimatyczne w skali Europy.
Introduction and objective:
Tick-borne encephalitis (TBE) is an important viral infection caused by Flavivirus, primarily transmitted by Ixodes ricinus ticks. Its incidence and geographic range are increasing across Europe. The aim of the review is to assess currently available evidence on the dynamics of climate change and TBE epidemiology, following a One Health perspective that considers vectors, hosts, environment, and human behaviour. Particular attention is paid to the situation in Poland.
Brief description of the state of knowledge:
Rising temperatures are prolonging cumulative growing degree days (GDD), leading to acceleration of tick development and extension of questing seasons. Milder winters reduce tick mortality during diapause, while saturation deficit mediates regional desiccation risk. The most crucial mechanism for amplification is non-viremic co-feeding transmission. This process explains how infected nymphs transmit TBEV locally to larvae on the same host. It is also sensitive to temperature-driven synchrony between tick life stages. Taken together, these factors have led to expansion of Ixodes Ricinus to higher latitudes and altitudes, as well as introducing new endemic foci. The national incidence in Poland has risen from 265 cases in 2019 to 805 in 2024, while the vaccination rate remains at a low level. Use of machine learning-based risk models that help identifying emerging hotspots, as well as cost-effectiveness analysis, support vaccination, even below the WHO incidence threshold.
Summary:
Although a major but not the sole driver of TBE is climate change, it is necessary to also consider the contribution of human behaviour, land use and host ecology. Current priorities for prevention of further expansion include expanding vaccination coverage, strengthening integrated surveillance, and deploying climate-informed predictive mapping across Europe.
Tick-borne encephalitis (TBE) is an important viral infection caused by Flavivirus, primarily transmitted by Ixodes ricinus ticks. Its incidence and geographic range are increasing across Europe. The aim of the review is to assess currently available evidence on the dynamics of climate change and TBE epidemiology, following a One Health perspective that considers vectors, hosts, environment, and human behaviour. Particular attention is paid to the situation in Poland.
Brief description of the state of knowledge:
Rising temperatures are prolonging cumulative growing degree days (GDD), leading to acceleration of tick development and extension of questing seasons. Milder winters reduce tick mortality during diapause, while saturation deficit mediates regional desiccation risk. The most crucial mechanism for amplification is non-viremic co-feeding transmission. This process explains how infected nymphs transmit TBEV locally to larvae on the same host. It is also sensitive to temperature-driven synchrony between tick life stages. Taken together, these factors have led to expansion of Ixodes Ricinus to higher latitudes and altitudes, as well as introducing new endemic foci. The national incidence in Poland has risen from 265 cases in 2019 to 805 in 2024, while the vaccination rate remains at a low level. Use of machine learning-based risk models that help identifying emerging hotspots, as well as cost-effectiveness analysis, support vaccination, even below the WHO incidence threshold.
Summary:
Although a major but not the sole driver of TBE is climate change, it is necessary to also consider the contribution of human behaviour, land use and host ecology. Current priorities for prevention of further expansion include expanding vaccination coverage, strengthening integrated surveillance, and deploying climate-informed predictive mapping across Europe.
INFORMACJE O RECENZOWANIU
Sprawdzono w systemie antyplagiatowym
REFERENCJE (37)
1.
Nah K, Bede-Fazekas Á, Trájer AJ, et al. The potential impact of climate change on the transmission risk of tick-borne encephalitis in Hungary. BMC Infect Dis. 2020;20(1):34. https://doi.org/10.1186/s12879....
2.
Callaby H, Beard KR, Wakerley D, et al. Tick-borne encephalitis: from tick surveillance to the first confirmed human cases, the United Kingdom, 2015 to 2023. Euro Surveill. 2025; 30(5): 2400404. https://doi.org/10.2807/1560-7....
3.
Borde JP, Kaier K, Hehn P, et al. The complex interplay of climate, TBEV vector dynamics and TBEV infection rates in ticks: monitoring a natural TBEV focus in Germany, 2009–2018. PLoS One. 2021;16(1):e0244668. https://doi.org/10.1371/journa....
4.
Paradowska-Stankiewicz I, Pancer K, Poznańska A, et al. Tick-borne encephalitis epidemiology and surveillance in Poland, and comparison with selected European countries before and during the COVID-19 pandemic, 2008 to 2020. Euro Surveill. 2023;28(18):2200452. https://doi.org/10.2807/1560-7....
5.
National Institute of Public Health NIH – National Research Institute; Chief Sanitary Inspectorate. Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2024 roku [Internet]. Warszawa: NIZP PZH-PIB/GIS; 2025. Available from: https://wwwold.pzh.gov.pl/oldp... (access: 2026.03.15).
6.
Szczepienia.info. W Polsce rośnie liczba zachorowań na kleszczowe zapalenie mózgu [Internet]. 2024. Available from: https://szczepienia.pzh.gov.pl... (access: 2026.03.31).
7.
European Centre for Disease Prevention and Control. Tick-borne encephalitis. Annual epidemiological report for 2022 [Internet]. Stockholm: ECDC; 2024. Available from: https://www.ecdc.europa.eu/sit... (access: 2026.03.31).
8.
Ogden NH, Beard CB, Ginsberg HS, et al. Possible effects of climate change on ixodid ticks and the pathogens they transmit: predictions and observations. J Med Entomol. 2021;58(4):1536–1545. https://doi.org/10.1093/jme/tj....
9.
European Centre for Disease Prevention and Control. Tick-borne encephalitis annual epidemiological report for 2020 [Internet]. Stockholm: ECDC; 2022. Available from: https://www.ecdc.europa.eu/sit... (access: 2026.03.31).
10.
Kuchar E, Augustynowicz E, Flisiak R, et al. The changing epidemiology of tick-borne encephalitis: epidemic surveillance and disease prevention challenges. Med Pr Work Health Saf. 2024;75(6):569–582. https://doi.org/10.13075/mp.58....
11.
Dagostin F, Tagliapietra V, Marini G, et al. Ecological and environmental factors affecting the risk of tick-borne encephalitis in Europe, 2017 to 2021. Euro Surveill. 2023;28(42):2300121. https://doi.org/10.2807/1560-7....
12.
Mysterud A, Jore S, Østerås O, et al. Emergence of tick-borne diseases at northern latitudes in Europe: a comparative approach. Sci Rep. 2017;7:16316 https://doi.org/10.1038/s41598....
13.
Morea A, Schino V, Bartolomeo N, et al. Seroprevalence of tick-borne diseases in Europe in occupational settings: A systematic review and metaanalysis. Public Health. 2025;248:105923. https://doi.org/10.1016/J.PUHE....
14.
Sulik-Wakulińska M, Toczyłowski K, Grygorczuk S. Breakthrough tick-borne encephalitis and epidemiological trends in an endemic region in Poland: a retrospective hospital-based study, 1988–2020. Vaccines (Basel). 2025;13(7):665. https://doi.org/10.3390/vaccin....
15.
Heinz FX, Stiasny K, Holzmann H, et al. Vaccination and tick-borne encephalitis, Central Europe. Emerg Infect Dis. 2013;19(1):69–76. https://doi.org/10.3201/EID190....
16.
Voyiatzaki C, Papailia SI, Venetikou MS, et al. Climate Changes Exacerbate the Spread of Ixodes ricinus and the Occurrence of Lyme Borreliosis and Tick-Borne Encephalitis in Europe – How Climate Models Are Used as a Risk Assessment Approach for Tick-Borne Diseases. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(11):6516. https://doi.org/10.3390/ijerph....
17.
Alasmari SMN, Tu CW, Khan M, et al. Impact of climate change on the tick-host-pathogen complex: distribution patterns, disease incidence, and host infestation. Rev Bras Parasitol Vet. 2025;34(4):e004725. https://doi.org/10.1590/S1984-....
18.
NIZP PZH-PIB. Kleszczowe zapalenie mózgu w Polsce i na świecie [Internet]. 2021. Available from: https://www.pzh.gov.pl/kleszcz... (access: 2026.04.10).
19.
Alfredsson M, Ólafsson E, Eydal M, et al. Surveillance of Ixodes ricinus ticks (Acari: Ixodidae) in Iceland. Parasit Vectors. 2017;10(1):466. https://doi.org/10.1186/s13071....
20.
Bouchard C, Dibernardo A, Koffi J, et al. Increased risk of tick-borne diseases with climate and environmental changes. Can Commun Dis Rep. 2019;45(4):83–89. https://doi.org/10.14745/CCDR.....
21.
Talactac MR, Hernandez EP, Fujisaki K, et al. A Continuing Exploration of Tick–Virus Interactions Using Various Experimental Viral Infections of Hard Ticks. Front Physiol. 2018;9:1728. https://doi.org/10.3389/fphys.....
22.
Rosà R, Tagliapietra V, Manica M, et al. Changes in host densities and co-feeding pattern efficiently predict tick-borne encephalitis hazard in an endemic focus in northern Italy. Int J Parasitol. 2019;49(10):779–787. https://doi.org/10.1016/j.ijpa....
23.
Radzijevskaja J, Snegiriovaitė J, Aleksandravičienė A, et al. Habitat-specific patterns of tick-borne pathogens in urban and suburban landscapes. Pathogens. 2026;15(4):376. https://doi.org/10.3390/pathog....
24.
Paradowska-Stankiewicz I, Zbrzeźniak J. Kleszczowe zapalenie mózgu w Polsce i na świecie. Ocena sytuacji epidemiologicznej KZM w Polsce w latach 2015–2019 w oparciu o dane pochodzące z nadzoru epidemiologicznego [Internet]. Warszawa: NIZP-PZH; 2021. Available from: https://www.pzh.gov.pl/wp-cont... (access: 2026.04.14).
25.
Peralbo-Moreno A, Espí A, Barandika JF, et al. Spatiotemporal dynamics of Ixodes ricinus abundance in northern Spain. Ticks Tick Borne Dis. 2024;15(6):102373. https://doi.org/10.1016/j.ttbd....
26.
Jamalpuram K, Sharif MS, Nanmi A, et al. Predictive Modelling of Tick Distribution: A Machine Learning Approach to Ixodes ricinus Abundance. Concurr Comput Pract Exp. 2026;38(1):e70496. https://doi.org/10.1002/cpe.70....
27.
Kelly PH, Kwark R, Marick HM, et al. Different environmental factors predict the occurrence of tick-borne encephalitis virus (TBEV) and reveal new potential risk areas across Europe via geospatial models. Int J Health Geogr. 2025; 24(1): 3. https://doi.org/10.1186/s12942....
28.
Dagostin F, Erazo D, Marini G, et al. Predicting the spatio-temporal risk of human tick-borne encephalitis (TBE) in Europe by combining hazard and exposure drivers. One Health. 2026;22:101331. https://doi.org/10.1016/j.oneh....
29.
Lansdell S, Zorto A, Seto M, et al. Insights into the contribution of multiple factors on Ixodes ricinus abundance across Europe spanning 20 years using different machine learning algorithms. Ticks and Tick-Borne Dis. 2025;16(1):102437. https://doi.org/10.1016/j.ttbd....
30.
Kjær LJ, Soleng A, Edgar KS, et al. Predicting the spatial abundance of Ixodes ricinus ticks in southern Scandinavia using environmental and climatic data. Sci Rep. 2019;9(1):18144. https://doi.org/10.1038/s41598....
31.
World Health Organization. Vaccines against tick-borne encephalitis: WHO position paper. Vaccine. 2011;29(48):8769–8770. https://doi.org/10.1016/j.vacc....
32.
Czupryna P, Grygorczuk S, Trojan G, et al. Clinical characteristics, laboratory findings, and risk factors for severe tick-borne encephalitis (TBE) in northeastern Poland: Analysis of 1654 hospitalized cases between 1993 and 2023. Int J Infect Dis. 2026;167:108549. https://doi.org/10.1016/J.IJID....
33.
Zavadska D, Anca I, Andre F, et al. Recommendations for tick-borne encephalitis vaccination from the Central European Vaccination Awareness Group (CEVAG). Hum Vaccin Immunother. 2013;9(2):362–374. https://doi.org/10.4161/HV.227....
34.
Zimna M, Brzuska G, Salát J, et al. Functional characterization and immunogenicity of a novel vaccine candidate against tick-borne encephalitis virus based on Leishmania-derived virus-like particles. Antiviral Res. 2023;209:105511. https://doi.org/10.1016/J.ANTI....
35.
Müller M, Lintener H, Henkel V, et al. Does the Vaccination against Tick-Borne Encephalitis Offer Good Value for Money for Incidence Rates below the WHO Threshold for Endemicity? A Case Study for Germany. Vaccines (Basel). 2024;12(10):1165. https://doi.org/10.3390/vaccin....
36.
Griška V, Pranckevičienė A, Pakalnienė J, et al. Long-term neurological and neurocognitive impairments after tick-borne encephalitis in Lithuania – a prospective study. Infect Dis (Lond). 2024;56(9):732–742. https://doi.org/10.1080/237442....
37.
European Centre for Disease Prevention and Control. Factsheet about tick-borne encephalitis (TBE) [Internet]. Stockholm: ECDC; 2024. Available from: https://www.ecdc.europa.eu/en/... (access: 2026.04.16).
Udostępnij
ARTYKUŁ POWIĄZANY
| eISSN: | 2084-6312 |
| ISSN: | 1505-7054 |
Przetwarzamy dane osobowe zbierane podczas odwiedzania serwisu. Realizacja funkcji pozyskiwania informacji o użytkownikach i ich zachowaniu odbywa się poprzez dobrowolnie wprowadzone w formularzach informacje oraz zapisywanie w urządzeniach końcowych plików cookies (tzw. ciasteczka). Dane, w tym pliki cookies, wykorzystywane są w celu realizacji usług, zapewnienia wygodnego korzystania ze strony oraz w celu monitorowania ruchu zgodnie z Polityką prywatności. Dane są także zbierane i przetwarzane przez narzędzie Google Analytics (więcej).
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
